THỜI HIỆU KHỞI KIỆN VÀ HỆ QUẢ PHÁP LÝ KHI HẾT THỜI HIỆU

Tin tức & sự kiện

Thời hiệu khởi kiện là chế định pháp lý quan trọng, xác định khoảng thời gian chủ thể có quyền yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm. Tuy nhiên, không phải mọi tranh chấp dân sự đều bị giới hạn một cách tuyệt đối bởi thời hiệu. Việc xác định đúng thời hiệu, các trường hợp không áp dụng hoặc được loại trừ thời hiệu có ý nghĩa quan trọng trong quá trình giải quyết tranh chấp. Do đó, nắm rõ quy định về thời hiệu giúp các cá nhân, tổ chức chủ động bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Thời hiệu khởi kiện vụ án dân sự

1. Thời hiệu khởi kiện là gì và được xác định như thế nào?

Theo khoản 3 Điều 150 Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu khởi kiện là thời hạn mà chủ thể được quyền khởi kiện để yêu cầu Tòa án giải quyết vụ án dân sự nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm. Khi thời hạn này kết thúc thì về nguyên tắc, chủ thể mất quyền khởi kiện, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Việc xác định thời hiệu khởi kiện cần lưu ý một số vấn đề sau:

Thời hiệu được xác định theo quy định của pháp luật: Tùy từng quan hệ tranh chấp mà pháp luật chuyên ngành có thể quy định thời hiệu khác nhau.
Mốc bắt đầu thời hiệu: Về nguyên tắc, thời hiệu khởi kiện vụ án dân sự được tính từ thời điểm người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm.
Mốc kết thúc thời hiệu: Việc xác định thời điểm kết thúc phải căn cứ vào quy định về thời hạn và cách tính thời hạn của Bộ luật Dân sự.
Thời hiệu có thể khác nhau tùy loại tranh chấp: Chẳng hạn, thời hiệu khởi kiện tranh chấp hợp đồng là 03 năm kể từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm theo Điều 429 Bộ luật Dân sự 2015. Đối với tranh chấp lao động cá nhân, thời hiệu yêu cầu Tòa án giải quyết là 01 năm kể từ ngày phát hiện hành vi mà bên tranh chấp cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị vi phạm theo Điều 190 Bộ luật Lao động 2019.

Do đó, không thể chỉ căn cứ vào thời điểm xảy ra hành vi vi phạm để kết luận thời hiệu đã hết mà cần xác định chính xác quan hệ pháp luật tranh chấp, thời điểm phát sinh quyền yêu cầu và các sự kiện có ảnh hưởng đến thời hiệu.

2. Các trường hợp không áp dụng thời hiệu khởi kiện

Pháp luật không áp dụng thời hiệu đối với một số loại yêu cầu nhằm bảo vệ những quyền và lợi ích đặc biệt quan trọng.

Theo Điều 155 Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu khởi kiện không áp dụng đối với:

Yêu cầu bảo vệ quyền nhân thân không gắn với tài sản;
Yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu, trừ trường hợp Bộ luật Dân sự hoặc luật khác có liên quan quy định khác;
Tranh chấp về quyền sử dụng đất theo quy định của pháp luật về đất đai;
Các trường hợp khác do luật quy định.

Đối với yêu cầu tuyên bố giao dịch dân sự vô hiệu, cần phân biệt từng trường hợp. Theo Điều 132 Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch dân sự vô hiệu được quy định khác nhau tùy căn cứ vô hiệu; trong đó không áp dụng thời hiệu đối với giao dịch vô hiệu do vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội hoặc giao dịch giả tạo. Vì vậy, không nên hiểu rằng mọi yêu cầu tuyên bố giao dịch dân sự vô hiệu đều không bị giới hạn về thời hiệu

3. Thời gian không tính vào thời hiệu khởi kiện

Pháp luật dân sự bảo đảm sự công bằng bằng cách loại trừ các khoảng thời gian bị cản trở bởi hoàn cảnh khách quan ra ngoài thời hiệu khởi kiện.

Căn cứ khoản 1 Điều 156 Bộ luật Dân sự 2015, khoảng thời gian xảy ra các sự kiện cản trở sau sẽ không tính vào thời hiệu khởi kiện:

Sự kiện bất khả kháng: Sự kiện xảy ra một cách khách quan không thể lường trước được và không thể khắc phục được mặc dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết và khả năng cho phép.
Trở ngại khách quan: Những trở ngại do hoàn cảnh khách quan tác động làm cho người có quyền, nghĩa vụ dân sự không thể biết về việc quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm hoặc không thể thực hiện quyền khởi kiện.
Chưa có người đại diện hợp pháp: Trường hợp người có quyền khởi kiện là người chưa thành niên, mất năng lực hành vi dân sự, bị hạn chế năng lực hành vi dân sự mà chưa có người đại diện.
Người đại diện chưa được thay thế kịp thời: Khi người đại diện cũ qua đời (nếu là cá nhân), chấm dứt tồn tại (nếu là pháp nhân) hoặc vì lý do chính đáng mà không thể tiếp tục đại diện.

4. Áp dụng thời hiệu khởi kiện theo yêu cầu của đương sự

Theo khoản 2 Điều 184 Bộ luật Tố tụng dân sự hiện hành, Tòa án chỉ áp dụng quy định về thời hiệu khi có yêu cầu áp dụng thời hiệu của một bên hoặc các bên, với điều kiện yêu cầu này phải được đưa ra trước khi Tòa án cấp sơ thẩm ra bản án, quyết định giải quyết vụ việc

Hệ quả pháp lý cốt lõi phát sinh từ quy định trên bao gồm:

Không tự động đình chỉ vụ án: Việc hết thời hiệu không làm vụ án bị đình chỉ đương nhiên tại thời điểm nộp đơn. Tòa án vẫn thụ lý giải quyết theo thủ tục chung nếu các đương sự không yêu cầu áp dụng thời hiệu.
Nguyên tắc tự định đoạt: Nếu bên được hưởng lợi từ việc hết thời hiệu tự nguyện từ chối áp dụng hoặc không đưa ra ý kiến, vụ án sẽ tiếp tục được xét xử bình thường.
Điều kiện đình chỉ vụ án: Tòa án chỉ ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án (điểm e khoản 1 Điều 217 BLTTDS 2015) khi đáp ứng đồng thời 02 điều kiện: (i) thời hiệu đã thực sự kết thúc và (ii) có văn bản yêu cầu áp dụng thời hiệu hợp lệ từ đương sự đưa ra trước khi tuyên án sơ thẩm.

5. Kết luận

Chế định thời hiệu khởi kiện là công cụ pháp lý cốt lõi nhằm ổn định các giao dịch dân sự, đồng thời đề cao tính tự định đoạt và tinh thần tự chịu trách nhiệm của các đương sự trong tố tụng hiện đại. Để bảo vệ tối đa quyền lợi của mình, các cá nhân, doanh nghiệp bắt buộc phải nâng cao tính chủ động tự thân bằng cách sớm nhận diện chính xác thời hiệu khởi kiện tương ứng với từng tranh chấp và rà soát các yếu tố trở ngại khách quan.

=============================================

CÔNG TY LUẬT TNHH MTV HÃNG LUẬT THÀNH DANH